Tiếng Đài và tiếng Khách Gia: từ bị hạn chế tới ngôn ngữ quốc gia

Có cả một thế hệ người Đài Loan hiểu tiếng mẹ đẻ của cha mẹ mình nhưng không nói được — và đó là hệ quả của chính sách, không phải của sở thích. Câu chuyện phục hồi hai ngôn ngữ này đang diễn ra ngay lúc này.

Hai ngôn ngữ, hai cộng đồng

Giới thiệu trước khi kể chuyện.

Tiếng Đài thuộc nhánh Mân Nam của nhóm ngôn ngữ Hán, có họ với tiếng ở vùng Phúc Kiến.

Tiếng Khách Gia là tiếng của cộng đồng Khách Gia, nhóm di cư có lịch sử di chuyển nhiều đời.

Hai thứ tiếng này không hiểu lẫn nhau được dù cùng nhóm ngôn ngữ Hán.

Cả hai đều không hiểu được với tiếng Hoa phổ thông nếu người nói không học.

Cộng đồng Khách Gia tập trung ở vùng đồi phía bắc và một số huyện phía nam.

Đây là điều người ngoài hay hiểu nhầm: đây không phải "phương ngữ" theo nghĩa giọng vùng miền mà là các thứ tiếng khác nhau — khoảng cách lớn hơn giữa giọng Bắc và giọng Nam của tiếng Việt rất nhiều.

Giai đoạn bị hạn chế

Phần lịch sử, nêu sự việc đúng mực.

Trong giai đoạn thiết quân luật, chính sách đề cao tiếng Hoa phổ thông trong giáo dục và truyền thông.

Học sinh dùng tiếng địa phương trong trường có thể bị phạt.

Thời lượng phát sóng bằng tiếng địa phương bị giới hạn.

Kết quả là nhiều người sinh ra trong giai đoạn đó không được học tiếng của gia đình mình một cách bài bản.

Thiết quân luật được dỡ bỏ năm 1987, và các hạn chế dần được gỡ.

Hệ quả ngôn ngữ học kéo dài hơn hệ quả chính trị: đứt gãy truyền thừa trong một thế hệ cần vài thế hệ mới bù lại được.

Phục hồi ra sao

Phần hiện tại.

Tiếng mẹ đẻ được đưa vào chương trình học ở bậc tiểu học.

Có kênh truyền hình phát bằng tiếng Đài và bằng tiếng Khách Gia.

Có kỳ thi năng lực cho các ngôn ngữ này.

Luật phát triển ngôn ngữ quốc gia năm 2019 đặt các ngôn ngữ bản địa của Đài Loan vào vị thế ngôn ngữ quốc gia.

Nhiều nghệ sĩ trẻ hát và làm phim bằng tiếng Đài, đưa ngôn ngữ vào văn hoá đại chúng.

Đây là điểm mấu chốt của mọi nỗ lực phục hồi ngôn ngữ trên thế giới: dạy trong trường là cần nhưng chưa đủ, ngôn ngữ chỉ sống khi có nội dung người ta muốn xem và muốn nghe.

Thực tế hôm nay

Nói thẳng, không lạc quan quá.

Người lớn tuổi vẫn dùng tiếng Đài trong sinh hoạt hằng ngày ở nhiều vùng.

Người trẻ ở thành phố thường hiểu nhưng ít dùng.

Tiếng Khách Gia đối mặt nguy cơ mai một rõ hơn vì cộng đồng nhỏ hơn.

Trong gia đình, việc chuyển sang nói tiếng Hoa phổ thông với con cái là xu hướng phổ biến.

Các ngôn ngữ bản địa còn khó khăn hơn nữa do số người nói ít.

Đây là bài học có ý nghĩa với người Việt xa quê: ngôn ngữ mất đi ở bàn ăn gia đình trước khi mất trong sách vở — và không chính sách nào thay được việc cha mẹ nói tiếng mình với con.

Nghe được gì khi tới Đài Loan

Phần thực dụng, khép bài.

Ở chợ, quán ăn bình dân và vùng nông thôn miền nam, tiếng Đài rất phổ biến.

Thông báo trên tàu điện và tàu hoả thường phát bằng nhiều thứ tiếng.

Chương trình truyền hình và phim có cả tiếng Đài.

Học vài câu chào và cảm ơn bằng tiếng Đài rất được lòng người lớn tuổi.

Ở Đài Bắc thì tiếng Hoa phổ thông là đủ.

Dấu vết trong tiếng Đài

Một chi tiết ngôn ngữ học thú vị.

Tiếng Đài giữ nhiều âm cuối cổ mà tiếng Hoa phổ thông đã mất.

Những âm cuối đó cũng có trong từ Hán Việt của tiếng Việt.

Vì thế nhiều từ tiếng Đài nghe gần với âm Hán Việt hơn là với tiếng Hoa phổ thông.

Đây là bằng chứng cho thấy cả hai giữ lại nét của tiếng Hán trung cổ.

Tiếng Đài cũng có từ mượn từ tiếng Nhật do giai đoạn 1895 tới 1945.

Đây là điều người Việt học tiếng Đài hay bất ngờ: có những từ nghe qua là đoán được nghĩa, vì cùng giữ một lớp âm cổ.

Nhìn rộng ra, bức tranh ngôn ngữ này nói đúng đặc điểm của cả hòn đảo: nhiều lớp người tới vào nhiều thời điểm, và đảo giữ lại dấu vết của tất cả.