Trên một hòn đảo nhỏ hơn nhiều tỉnh gộp lại, người ta nói tiếng thuộc hai ngữ hệ hoàn toàn khác nhau — và đó là kết quả của nhiều lớp di cư chồng lên nhau qua hàng nghìn năm.
- Tiếng Hoa phổ thông là ngôn ngữ chính thức trong hành chính và giáo dục.
- Tiếng Đài và tiếng Khách Gia thuộc nhóm ngôn ngữ Hán.
- Các ngôn ngữ bản địa thuộc ngữ hệ Nam Đảo, hoàn toàn khác nhóm trên.
- Đài Loan công nhận chính thức 16 dân tộc bản địa.
Bốn nhóm là những nhóm nào
Liệt kê cho rõ trước khi đi sâu.
Tiếng Hoa phổ thông là ngôn ngữ chung dùng trong trường học, hành chính và truyền thông.
Tiếng Đài là tiếng của nhóm dân cư đông nhất, thuộc nhánh Mân Nam.
Tiếng Khách Gia là tiếng của cộng đồng Khách Gia, tập trung ở một số vùng nhất định.
Các ngôn ngữ bản địa thuộc ngữ hệ Nam Đảo, gồm nhiều thứ tiếng khác nhau chứ không phải một.
Ngoài ra còn tiếng của cộng đồng nhập cư mới từ Đông Nam Á, trong đó có tiếng Việt.
Điểm quan trọng cần hiểu: ba nhóm đầu và nhóm bản địa thuộc hai ngữ hệ hoàn toàn khác nhau — khác nhau sâu hơn nhiều so với khoảng cách giữa tiếng Việt và tiếng Thái.
Các lớp di cư
Phần lịch sử, giải thích bằng nguyên nhân.
Các dân tộc bản địa có mặt trên đảo từ hàng nghìn năm trước.
Di cư từ vùng ven biển đông nam đại lục diễn ra mạnh từ thế kỷ mười bảy trở đi, mang theo tiếng Mân Nam và tiếng Khách Gia.
Thời kỳ Nhật Bản cai trị từ 1895 tới 1945 đưa tiếng Nhật vào hệ thống giáo dục.
Sau năm 1945, tiếng Hoa phổ thông trở thành ngôn ngữ chính thức.
Đợt di cư năm 1949 mang theo nhiều phương ngữ khác từ đại lục.
Kết quả là một bức tranh nhiều tầng: người lớn tuổi ở Đài Loan có thể biết ba bốn thứ tiếng, mỗi thứ gắn với một giai đoạn của đời họ.
Ai nói tiếng gì và ở đâu
Phần phân bố địa lý, nối với trục địa hình của site.
Tiếng Đài được dùng rộng rãi ở miền nam và vùng nông thôn hơn là ở Đài Bắc.
Cộng đồng Khách Gia tập trung ở vùng đồi phía bắc và một số huyện phía nam.
Các cộng đồng bản địa sống nhiều ở vùng núi và bờ đông.
Đài Bắc là nơi tiếng Hoa phổ thông chiếm ưu thế rõ nhất.
Người trẻ ở thành phố thường dùng tiếng Hoa phổ thông là chính.
Phân bố này lặp lại đúng trục của cả site: vùng núi và bờ đông giữ được ngôn ngữ riêng lâu hơn vì bị sống núi tách khỏi hành lang đô thị.
Chính sách ngôn ngữ đã đổi
Phần thay đổi lớn, nói đúng mực.
Trong nhiều thập niên, chính sách đề cao tiếng Hoa phổ thông và hạn chế dùng tiếng địa phương trong trường học.
Điều này khiến nhiều thế hệ không học được tiếng mẹ đẻ của gia đình.
Sau khi thiết quân luật được dỡ bỏ năm 1987, chính sách dần thay đổi.
Luật về ngôn ngữ bản địa được ban hành năm 2017.
Luật phát triển ngôn ngữ quốc gia năm 2019 công nhận các ngôn ngữ bản địa của Đài Loan đều là ngôn ngữ quốc gia.
Đây là một trong những chuyển biến rõ nhất của xã hội Đài Loan: từ chính sách một ngôn ngữ sang chính sách thừa nhận đa ngữ, và việc phục hồi vẫn đang tiếp diễn.
Thực tế với người mới sang
Phần thực dụng.
Biết tiếng Hoa phổ thông là đủ cho gần như mọi việc hằng ngày.
Biết vài câu tiếng Đài tạo thiện cảm rất lớn, nhất là ở miền nam và với người lớn tuổi.
Tiếng Anh dùng được ở nơi làm việc quốc tế và bệnh viện lớn, nhưng hạn chế ở quán nhỏ.
Biển chỉ dẫn công cộng thường có cả chữ Latinh.
Ứng dụng dịch giúp được nhiều trong giai đoạn đầu.
Lời khuyên chung: học tiếng Hoa phổ thông trước, rồi tuỳ nơi sống mà học thêm — và nếu ở miền nam thì vài câu tiếng Đài đáng giá hơn nhiều so với công sức bỏ ra.
Ở Đài Loan nói những tiếng gì?
Tiếng Hoa phổ thông là ngôn ngữ chính thức; ngoài ra có tiếng Đài, tiếng Khách Gia thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, và các ngôn ngữ bản địa thuộc ngữ hệ Nam Đảo — hai ngữ hệ hoàn toàn khác nhau.
Vì sao Đài Loan có nhiều ngôn ngữ như vậy?
Do nhiều lớp di cư chồng lên nhau: các dân tộc bản địa có mặt từ hàng nghìn năm trước, di cư từ đại lục mạnh từ thế kỷ mười bảy, thời Nhật cai trị 1895–1945 và đợt di cư năm 1949.
Chính sách ngôn ngữ của Đài Loan thay đổi thế nào?
Trong nhiều thập niên chính sách đề cao tiếng Hoa phổ thông và hạn chế tiếng địa phương ở trường; sau khi thiết quân luật dỡ bỏ năm 1987 chính sách dần đổi, tới luật năm 2017 và luật phát triển ngôn ngữ quốc gia năm 2019 công nhận các ngôn ngữ bản địa là ngôn ngữ quốc gia.
Người nước ngoài cần biết tiếng gì?
Tiếng Hoa phổ thông là đủ cho gần như mọi việc hằng ngày; biết vài câu tiếng Đài tạo thiện cảm lớn ở miền nam và với người lớn tuổi, còn tiếng Anh dùng được ở nơi làm việc quốc tế và bệnh viện lớn.
