Đài Loan là một hòn đảo còn rất trẻ về mặt địa chất, và nó vẫn đang được đẩy cao lên từng năm. Hiểu điều này là hiểu vì sao đảo vừa có núi rất cao vừa có động đất thường xuyên.
- Đài Loan nằm ở nơi mảng Philippines và mảng Á – Âu gặp nhau.
- Đảo nằm trên vành đai lửa Thái Bình Dương.
- Quá trình tạo núi ở đây vẫn đang tiếp diễn.
- Thung lũng Hoa Đông chính là đường ranh giới giữa hai mảng.
Hai mảng gặp nhau ở đâu
Phần nền địa chất, nói bằng địa danh cụ thể chứ không nói chung chung.
Mảng Philippines dịch chuyển về phía tây bắc và húc vào rìa mảng Á – Âu, và Đài Loan nằm đúng chỗ va chạm đó.
Đường ranh giới giữa hai mảng chạy qua thung lũng Hoa Đông, thung lũng dài nằm giữa dãy Trung Ương Sơn và dãy Hải Ngạn.
Dãy Hải Ngạn sát bờ đông có nguồn gốc khác với phần còn lại của đảo — nó vốn là một cung đảo núi lửa bị đẩy vào.
Phần lớn phần còn lại của Đài Loan hình thành từ trầm tích bị nén và đẩy lên.
Va chạm này khiến lớp đá bị uốn nếp và nâng lên rất nhanh theo thang thời gian địa chất.
Đây là lý do một hòn đảo chỉ rộng khoảng 36.000 km² lại có tới hơn hai trăm đỉnh trên 3.000 mét — đảo cao vì nó đang bị ép từ hai phía.
Một hòn đảo vẫn đang lớn
Phần bất ngờ với nhiều người.
Quá trình nâng lên ở Đài Loan chưa dừng lại, đảo vẫn đang cao thêm.
Đồng thời xói mòn do mưa lớn và bão bào mòn núi rất mạnh, nên hình dạng đảo là kết quả của cuộc giằng co giữa nâng lên và bào mòn.
Sông ngòi Đài Loan mang khối lượng phù sa rất lớn ra biển so với chiều dài ngắn của chúng.
Động đất lớn có thể làm thay đổi địa hình cục bộ trong vài giây.
Các bậc thềm biển dọc bờ đông là dấu vết của những lần nâng lên trong quá khứ.
Điều này biến Đài Loan thành một phòng thí nghiệm địa chất sống: những quá trình mà ở nơi khác phải đo bằng hàng triệu năm thì ở đây quan sát được trong đời người.
Đá cẩm thạch và hẻm núi Thái Lỗ Các
Phần cụ thể hoá, cũng là địa danh nổi tiếng nhất bờ đông.
Hẻm núi Thái Lỗ Các ở Hoa Liên được sông cắt qua khối đá cẩm thạch, tạo thành vách dựng đứng rất hẹp.
Đá cẩm thạch ở đây là đá vôi bị biến chất dưới áp lực và nhiệt độ cao trong quá trình tạo núi.
Đá vôi đó vốn hình thành từ trầm tích biển, nghĩa là vật liệu từng nằm dưới đáy biển nay ở trên núi.
Vách đá Thanh Thuỷ gần đó là một trong những vách biển dựng đứng cao nhất thế giới.
Khu vực này nằm trong công viên quốc gia Thái Lỗ Các.
Với người quan tâm địa lý, đây là nơi đọc được cả câu chuyện: đáy biển cũ, bị nén thành đá cẩm thạch, bị đẩy lên thành núi, rồi bị sông cắt xuống thành hẻm.
Cái giá của một hòn đảo trẻ
Phần khép lại, nối sang các chuyên mục sau.
Đảo trẻ và dốc nghĩa là sạt lở đất là rủi ro thường trực, nhất là sau mưa bão.
Đá còn mới và bị nứt nẻ nhiều nên sườn núi kém ổn định.
Động đất là một phần của đời sống ở Đài Loan, không phải sự kiện hiếm.
Nhưng cũng chính địa chất này tạo ra suối nước nóng phân bố khắp đảo.
Và tạo ra cảnh quan đa dạng bất thường trên một diện tích nhỏ — từ rạn san hô tới rừng thông núi cao.
Suối nước nóng khắp đảo
Mặt dễ chịu của cùng một nguyên nhân địa chất.
Đài Loan có rất nhiều suối nước nóng phân bố từ bắc xuống nam, hệ quả của hoạt động địa nhiệt.
Khu Bắc Đầu ngay trong thành phố Đài Bắc là vùng suối nước nóng nổi tiếng, gắn với hoạt động núi lửa của khối Đại Đồn.
Khối núi lửa Đại Đồn ở phía bắc đảo đã ngừng phun trào nhưng vẫn còn hoạt động địa nhiệt — khói lưu huỳnh và hồ nước nóng.
Ở phía đông và miền núi cũng có nhiều điểm suối nóng, một số nằm sâu trong hẻm núi.
Tắm suối nước nóng là một nếp sinh hoạt phổ biến ở Đài Loan, nhất là vào mùa đông.
Đây là điểm nối thú vị: cùng một chuyển động mảng gây ra động đất cũng làm nên thứ mà người dân coi là phúc lợi tự nhiên.
Sông ngắn, dốc và đầy phù sa
Phần nối sang chuyện nước và đồng bằng.
Sông ở Đài Loan đều ngắn vì đảo hẹp và núi nằm gần biển.
Sông dài nhất là Trọc Thuỷ Khê, khoảng 186 km — con số nhỏ so với sông ở lục địa.
Độ dốc lớn khiến nước chảy rất nhanh sau mưa, dòng chảy lên xuống thất thường trong năm.
Sông mang lượng phù sa lớn bồi cho đồng bằng phía tây, tạo ra vùng đất canh tác chính của đảo.
Nhưng cũng vì dốc và ngắn nên giữ nước rất khó, Đài Loan phải dựa vào hồ chứa.
Nghịch lý đáng nhớ: một hòn đảo mưa rất nhiều vẫn có thể thiếu nước, vì nước đổ ra biển quá nhanh trước khi kịp giữ lại.
Cách người Đài Loan sống với điều đó là chủ đề của chuyên mục về bão và địa chấn: không thể chọn địa chất, chỉ có thể chọn cách xây nhà và cách chuẩn bị.
Đài Loan hình thành do đâu?
Do mảng Philippines dịch chuyển về phía tây bắc húc vào rìa mảng Á – Âu; trầm tích bị nén và đẩy lên thành núi, còn dãy Hải Ngạn sát bờ đông vốn là một cung đảo núi lửa bị đẩy vào.
Ranh giới hai mảng kiến tạo nằm ở đâu trên đảo?
Chạy qua thung lũng Hoa Đông — thung lũng dài nằm giữa dãy Trung Ương Sơn và dãy Hải Ngạn ở phía đông đảo.
Đài Loan có còn đang nâng lên không?
Có — quá trình tạo núi chưa dừng lại, đảo vẫn đang cao thêm, trong khi mưa lớn và bão bào mòn rất mạnh; các bậc thềm biển dọc bờ đông là dấu vết của những lần nâng lên trong quá khứ.
Đá cẩm thạch ở Thái Lỗ Các từ đâu ra?
Là đá vôi nguồn gốc trầm tích biển bị biến chất dưới áp lực và nhiệt độ cao trong quá trình tạo núi, rồi được sông cắt qua tạo thành hẻm núi dựng đứng ở Hoa Liên.
