Tiếng Việt nay là một môn học tự chọn trong trường tiểu học Đài Loan, và lý do nằm ở một thay đổi dân số lặng lẽ diễn ra suốt ba mươi năm qua.
- "Tân trú dân" là cách gọi chính thức cho người nhập cư mới ở Đài Loan.
- Phần lớn tới qua hôn nhân xuyên quốc gia, nhiều người từ Việt Nam và Indonesia.
- Chương trình giáo dục áp dụng từ năm 2019 đưa bảy ngôn ngữ Đông Nam Á vào bậc tiểu học.
- Tiếng Việt là một trong các ngôn ngữ đó.
Một thay đổi dân số lặng lẽ
Bắt đầu từ hiện tượng.
Từ thập niên 1990, số cuộc hôn nhân giữa người Đài Loan và người nước ngoài tăng mạnh.
Nhiều cô dâu tới từ Việt Nam, Indonesia và các nước Đông Nam Á khác.
Hiện tượng này rõ nhất ở vùng nông thôn miền nam và miền trung.
Con em của các gia đình này nay đã tới tuổi đi học và đi làm.
Ở một số trường vùng nông thôn, tỉ lệ học sinh có mẹ là người nước ngoài khá cao.
Đây là thay đổi âm thầm nhưng sâu: Đài Loan đã trở thành xã hội đa sắc tộc trước khi kịp gọi tên điều đó.
Từ vấn đề thành nguồn lực
Phần chuyển biến trong cách nhìn, đáng chú ý nhất.
Giai đoạn đầu, chính sách chủ yếu tập trung vào việc giúp người nhập cư hoà nhập.
Con em trong gia đình đa văn hoá từng bị lo ngại là chậm tiếng.
Về sau cách nhìn thay đổi: những đứa trẻ biết hai thứ tiếng là tài sản chứ không phải vấn đề.
Chính sách hướng về Đông Nam Á từ năm 2016 coi cộng đồng này là cầu nối.
Nhiều chương trình học bổng và trao đổi với các nước Đông Nam Á được mở.
Đây là bước ngoặt đáng học: một xã hội chuyển từ coi khác biệt là gánh nặng sang coi nó là vốn — và việc đưa tiếng mẹ đẻ vào trường học là biểu hiện cụ thể của điều đó.
Tiếng Việt trong trường tiểu học
Phần cụ thể, liên quan trực tiếp tới người đọc.
Chương trình giáo dục áp dụng từ năm 2019 đưa bảy ngôn ngữ Đông Nam Á vào nhóm ngôn ngữ mẹ đẻ tự chọn.
Học sinh tiểu học chọn học một ngôn ngữ mẹ đẻ, có thể là tiếng Đài, Khách Gia, ngôn ngữ bản địa hoặc một ngôn ngữ Đông Nam Á.
Tiếng Việt nằm trong danh sách đó.
Giáo viên dạy các môn này phần nhiều là người nhập cư đã qua đào tạo.
Không chỉ con em gia đình đa văn hoá mới được chọn học.
Ý nghĩa thực tế với gia đình người Việt ở Đài Loan: việc giữ tiếng Việt cho con không còn chỉ là việc riêng của gia đình — đây là khác biệt lớn so với nhiều nước khác.
Những khó khăn còn lại
Nói thẳng, không tô hồng.
Định kiến xã hội với người nhập cư từ Đông Nam Á vẫn còn, dù đã giảm.
Rào cản ngôn ngữ trong giai đoạn đầu gây khó khăn thật trong đời sống và việc làm.
Một số người gặp vấn đề trong quan hệ gia đình và cần hỗ trợ pháp lý.
Có trung tâm dịch vụ và đường dây nóng hỗ trợ bằng nhiều thứ tiếng.
Việc công nhận bằng cấp từ nước ngoài còn nhiều thủ tục.
Điều cần nói đúng mức: chính sách đã tiến bộ rõ nhưng trải nghiệm thực tế phụ thuộc nhiều vào gia đình và địa phương cụ thể.
Lao động di trú
Nhóm khác, cần phân biệt rõ.
Ngoài tân trú dân, Đài Loan còn có số lượng lớn lao động nước ngoài làm việc theo hợp đồng.
Người Việt là một trong các nhóm đông nhất, làm trong sản xuất, xây dựng, ngư nghiệp và chăm sóc.
Nhóm này có tư cách pháp lý khác với tân trú dân và thường không có lộ trình định cư.
Phí môi giới cao và điều kiện làm việc là những vấn đề được các tổ chức xã hội nêu nhiều năm.
Có quy định về hợp đồng, đổi chủ sử dụng lao động và kênh khiếu nại, nhưng thực thi không đồng đều.
Đây là chủ đề của chuyên mục về người Việt ở Đài Loan, nhưng cần phân biệt ngay từ đây: hai nhóm này có quyền và hoàn cảnh rất khác nhau, và gộp chung là hiểu sai cả hai.
Tân trú dân là ai?
Cách gọi chính thức ở Đài Loan cho người nhập cư mới, phần lớn tới qua hôn nhân xuyên quốc gia từ Việt Nam, Indonesia và các nước Đông Nam Á khác, tăng mạnh từ thập niên 1990.
Tiếng Việt được dạy trong trường Đài Loan không?
Có — chương trình giáo dục áp dụng từ năm 2019 đưa bảy ngôn ngữ Đông Nam Á, trong đó có tiếng Việt, vào nhóm ngôn ngữ mẹ đẻ tự chọn ở bậc tiểu học.
Cách nhìn của xã hội Đài Loan đã thay đổi thế nào?
Từ chỗ tập trung vào việc giúp người nhập cư hoà nhập và lo ngại con em chậm tiếng, chuyển sang coi trẻ biết hai thứ tiếng là tài sản và coi cộng đồng này là cầu nối với Đông Nam Á.
Tân trú dân và lao động di trú có giống nhau không?
Không — lao động nước ngoài làm việc theo hợp đồng có tư cách pháp lý khác, thường không có lộ trình định cư, và đối mặt các vấn đề riêng như phí môi giới cao và điều kiện làm việc.
