Sống núi chạy dọc Đài Loan và vì sao nó giải thích mọi thứ

Dãy Trung Ương Sơn chạy dọc Đài Loan nhưng không chạy giữa — nó lệch hẳn về phía đông. Chi tiết tưởng nhỏ đó quyết định gần như mọi thứ trên hòn đảo này: dân ở đâu, thành phố mọc ở đâu, mưa rơi ở đâu và tàu chạy đường nào.

Một dãy núi đặt lệch

Bắt đầu bằng chính cái làm nên hình dạng hòn đảo.

Dãy Trung Ương Sơn chạy dọc Đài Loan theo hướng bắc – nam gần như không đứt đoạn, tạo thành xương sống của đảo.

Nhưng trục núi không nằm giữa mà lệch về phía đông, nên sườn đông đổ thẳng xuống biển trong khoảng cách rất ngắn.

Phía tây núi hạ dần thành gò đồi rồi thành đồng bằng rộng, chiếm phần lớn đất bằng của cả đảo.

Kết quả là hai nửa đảo có hình dạng địa hình hoàn toàn khác nhau dù chỉ cách nhau một dãy núi.

Ngoài Trung Ương Sơn còn có các dãy song song — Tuyết Sơn ở phía bắc, Ngọc Sơn và A Lý Sơn ở phía nam, và dãy Hải Ngạn sát bờ đông.

Đây là chìa khoá đọc cả hòn đảo: hỏi một địa điểm ở Đài Loan nằm phía nào của sống núi là gần như biết ngay nó trông thế nào.

Hai phần ba là núi

Con số này giải thích mật độ dân cư.

Khoảng hai phần ba diện tích Đài Loan là đồi núi, phần đất bằng ở được khá hẹp.

Đảo có hơn hai trăm đỉnh cao trên 3.000 mét — mật độ núi cao thuộc loại dày đặc so với diện tích.

Ngọc Sơn cao 3.952 mét là đỉnh cao nhất, cao hơn núi Phú Sĩ của Nhật Bản.

Đất canh tác và đất xây dựng dồn vào dải đồng bằng phía tây.

Dân số Đài Loan vì thế tập trung rất dày ở nửa tây của đảo.

Điều rút ra cho người tới sống hoặc học: gần như mọi thành phố lớn, trường đại học và khu công nghiệp đều nằm ở phía tây — bản đồ dân cư của Đài Loan chính là bản đồ đất bằng.

Sống núi chắn gió và chắn mưa

Hệ quả khí hậu, nói ngắn ở đây vì có chuyên mục riêng.

Gió mùa đông bắc thổi vào sườn bắc và đông bắc đảo trong mùa đông, gây mưa kéo dài ở khu vực Đài Bắc và Cơ Long.

Gió mùa tây nam mùa hè lại mang mưa cho phía nam và tây nam.

Dãy núi chắn giữa khiến hai bên nhận lượng mưa rất khác nhau trong cùng một mùa.

Bão từ Thái Bình Dương thường tiếp cận từ phía đông và bị sống núi cản lại một phần.

Sườn đón gió đổ mưa rất lớn, sườn khuất gió khô hơn hẳn.

Đây là lý do một câu nói quen thuộc ở Đài Loan: trời mưa ở Đài Bắc không có nghĩa là trời mưa ở Cao Hùng — hai đầu đảo có thể ở hai kiểu thời tiết khác nhau hoàn toàn.

Đi lại theo hình dạng của núi

Phần rất thực tế cho người sống hoặc du học ở đây.

Tuyến đường sắt và đường cao tốc chính chạy dọc bờ tây, nối chuỗi thành phố lớn.

Tuyến cao tốc đường sắt của Đài Loan nối Đài Bắc với Cao Hùng chạy hoàn toàn ở phía tây.

Bờ đông có tuyến đường sắt riêng nhưng nhỏ hơn và chậm hơn, chạy qua Nghi Lan, Hoa Liên và Đài Đông.

Đường bộ cắt ngang núi rất ít và hay bị đóng do sạt lở sau mưa lớn hoặc động đất.

Đi từ Đài Bắc sang Hoa Liên nhanh hơn đi xuyên núi, dù trên bản đồ hai nơi không xa nhau.

Đảo nhỏ nhưng cảnh quan rất đa dạng

Hệ quả trực tiếp của việc có núi cao trên một diện tích hẹp.

Từ bờ biển lên tới đỉnh Ngọc Sơn chỉ mất vài chục cây số theo đường chim bay, nhưng chênh lệch độ cao gần bốn nghìn mét.

Trong khoảng cách ấy có đủ các đai thực vật — rừng nhiệt đới thấp, rừng lá rộng, rừng lá kim rồi tới đồng cỏ núi cao.

Một số loài chỉ có ở Đài Loan và không tìm thấy nơi nào khác, do đảo bị cách ly lâu dài.

Đảo có nhiều công viên quốc gia, phần lớn nằm ở vùng núi.

Mùa đông có tuyết trên các đỉnh cao, trong khi dưới đồng bằng vẫn ấm.

Với người học hoặc làm nghiên cứu: Đài Loan là nơi hiếm hoi đi từ vùng nhiệt đới lên vùng ôn đới trong một ngày, và đó là lý do đảo này được nghiên cứu sinh thái rất nhiều.

Hòn đảo nhìn từ ngoài vào

Phần bối cảnh vị trí, cần cho các chuyên mục sau.

Đài Loan nằm ngoài khơi bờ đông nam châu Á, ngăn cách với đại lục bằng eo biển Đài Loan.

Phía đông đảo là Thái Bình Dương mở, nước sâu ngay gần bờ.

Đảo nằm trên tuyến hàng hải bận rộn nối Đông Bắc Á với Đông Nam Á.

Ngoài đảo chính còn có các quần đảo nhỏ như Bành Hồ, Kim Môn, Mã Tổ và đảo Lan Tự.

Người Bồ Đào Nha từng gọi đảo này là Formosa, nghĩa là hòn đảo đẹp.

Vị trí đó giải thích nhiều điều về lịch sử và kinh tế Đài Loan — một hòn đảo nằm giữa các tuyến đi lại lớn thì khó mà đứng ngoài chuyện của thế giới.

Bài học thực tế: khoảng cách ở Đài Loan phải tính theo tuyến đường, không tính theo đường chim bay — dãy núi làm cho hai chỉ số này chênh nhau rất nhiều.